warsztat - pigmenty  
  elementarz ikonografa - to tylko najbardziej podstawowe wiadomości  
  Jak powstaje ikona  |  Kanon ikony i jego cel  Zasady ikonografa  |  Modlitwy ikonografa  |  

powrót do menu

Podlinniki  |  Symbolika kolorów  |  Pigmenty   |  
 

 

Pigmenty są to substancje barwiące stosowane w farbach w postaci barwnego proszku. Można je segregować według kolorów, albo ze względu na pochodzenie. Pigmenty można podzielić na mineralne i organiczne.

Pigmenty mineralne mogą być sztuczne, bądź naturalne. Sztuczne pigmenty mineralne otrzymuje się drogą syntezy chemicznej. Dzięki temu mają ściśle określony skład, co dodatnio wpływa na ich jakość. Naturalne pigmenty mineralne to kolorowe ziemie, glinki lub mielone skały takie jak kreda, ochry, ugry i umbry itd. Niekiedy poddaje się je prażeniu.
Pigmenty pochodzenia organicznego także dzielą się na naturalne i sztuczne. Te naturalne są sporządzane z substancji roślinnych lub zwierzęcych (np. z moczu indyjskich krów, albo zwęglonych kości). Pigmenty organiczne sztuczne otrzymuje się metodami przemysłowymi najpierw w postaci rozpuszczalnych barwników, które osadza się w substancji obojętnej barwnie uzyskując nierozpuszczalny lak barwny.

Właściwość przezroczystości farby nazywa się transparentnością. Farba całkowicie nieprzezroczysta nosi nazwę kryjącej, farba półprzezroczysta nazywa się laserunkową, albo lazurem. Kolory kryjące można łamać innym kolorem, rozjaśniać bielą lub przyciemniać przez dodanie czerni. Farbę laserunkową rozjaśniamy przez rozcieńczenie, aby podłoże bardziej prześwitywało.

 
   

Poniżej podana jest szeroka charakterystyka większości dostępnych na rynku pigmentów:

 
   

 

 
       
   

PIGMENTY BIAŁE

§         BIEL CYNKOWA ( ang. zink oxide lub chinese white; fr. blanc de zinc; nm. Zincweiss; ros. cynkowyje bieliła) Tlenek cynku, chłodny intensywny pigment, w oleju schnie bardzo powoli (nawet kilka tygodni). Kryje średnio, nie sprawia problemów. Często stosuje się ją jako składnik gruntów, zwanych także zaprawami. Przydatna w technikach wodnych.

§         BIEL OŁOWIOWA, zwana też BIELĄ KREMSKĄ (ang. flake white; fr. blanc d'argent; nm. Kremserweiss; ros. kremskije bieliła;) Zasadowy węglan ołowiowy. Silnie trująca, od dawnych czasów podstawowa biel w malarstwie olejnym. Doskonale kryje i jest intensywna, ale niestety reaguje z pigmentami zawierającymi siarkę (cynober, kadmy, ultramaryna), i ciemnieje pod wpływem siarkowodoru.

§         BIEL TYTANOWA (ang. titanium white; fr. blanc de titan; nm .Titanweiss; ros. titanowyje bieliła;) Dwutlenek tytanu. Ciepłobiały pigment pozbawiony wszelkich wad. Doskonale kryje, odporny na światło i atmosferę, w oleju schnie przyzwoicie, nieaktywny chemicznie, nietrujący. Do wszystkich technik.

§         BIEL PERMANENTNA (fr. blanc fixe;) Sztucznie wytwarzany siarczan baru, czystszy od naturalnego.   

 
   

PIGMENTY CZARNE

§         CZERŃ SŁONIOWA (ang. ivory black, bone black; fr. noir d'ivoire, noir d'os; nm. Elfenbeimschwarz, Kölnerchwarz; ros. słonowaja kost, zżonaja kost;) Zwana także czernią kostną. Dawniej otrzymywana ze spalonych kłów słoniowych, obecnie z lepszych gatunków kości, zwęglonych bez dostępu powietrza. Zawiera fosforany wapnia i 10 - 15% węgla. Czysta, głęboka czerń z ciepłym odcieniem, trwała, kryjąca, odporna, schnie powoli.

§         CZERŃ Z WINOROŚLI (ang. vine black; fr. noir de vigne; nm. Rebensschwarz; ros. winogradnaja czornaja) Otrzymywany ze zwęglenia tkanki roślinnej - winorośli, korka, pestek, ewentualnie w procesie suchej destylacji drewna lipowego, lub bukowego. Zawiera ok. 90% węgla. Ma odcień szaro - niebieskawy. Trwały chemicznie, kryje średnio.

§         SADZA (ang. lamp black; fr. noir de bougie; nm. Lampenschwarz; ros. saża) Czysty, bardzo drobny pył węglowy. Otrzymuje się go z kopcia spalanych bez dostępu powietrza olejów, nafty, smoły i podobnych substancji. Trwały chemicznie. Głównie stosowany do produkcji tuszu chińskiego i farb drukarskich.

§         CZERŃ ŻELAZOWA, MARSOWA (ang. black iron oxide; fr. noire de fer; nm. Eisenoxideschwarz; ros. żelaznaja czornaja;) Sztucznie uzyskiwany czarny tlenek żelazowo - żelazawy. Bardzo trwały.

Sporadycznie jako czarne pigmenty stosuje się rozdrobnione minerały o barwie ciemnoszarej, takie jak czarny łupek albo grafit.

 
   

PIGMENTY BRĄZOWE

§         SIENA NATURALNA (ang. raw sienna; fr. terre de Sienne; nm. Siennaerde; ros. sienskaja ziemla;) Naturalna glinka zabarwiona tlenkiem żelaza. Ma żółto brunatną barwę, występuje w kilku odcieniach. Pigment trwały, odporny, półkryjący. Niektórzy producenci zastępują go sztucznie wytwarzanym tlenkiem żelaza o podobnym tonie.

§         SIENA PALONA (ang. burnt sienna; fr.terre de sienne brulee; nm. gebrante Terra di Sienna; ros. sienskaja ziemla zżonaja) Prażona ziemia sienejska, naturalna lub sztuczna, ma piękną ceglasto-brązową intensywną barwę. Półkryjący, bardzo trwały pigment.

§         UMBRA NATURALNA (ang.raw umber; fr. terre d'ombre naturelle; nm. Umbrabraun; ros. umbra naturalnaja) Naturalna ziemia, pochodząca z Włoch albo Cypru. Pigment ten ma kolor jasnobrunatny, lub zielonkawy. Jest trwały, odporny na światło i powietrze, kryje dobrze.

§         UMBRA PALONA (ang. burnt umber; fr. terre d'umbre brulee; nm. gebrannte Umbra; ros. umbra zżonaja) Prażona umbra naturalna. Ma ciepły, ciemnobrunatny kolor. Cechy techniczne takie same jak w przypadku umbry naturalnej.

§         PALONA ZIEMIA ZIELONA Wyżarzona ziemia naturalna. Pigment w przygaszonych, brunatnożółtych odcieniach. Użyteczny, bardzo trwały, półlaserunkowy.

§         BRĄZ VAN DYCKA, BRĄZ KASELSKI (ang. Van-Dyke brown; fr. brun de van Dyck; nm. van Dyckbraun; ros. koriczniowaja Wan Dejka) Ziemia, składająca się głównie z węgla brunatnego, tlenków żelaza i bitumenu. Daje pigment o głębokim, ciemnobrązowym tonie. Ze względu na jego niestabilność obecnie produkuje się zastępcze farby o tej nazwie, z podobnych w tonie brunatnych tlenków żelaza (tzw. marsowych).

§         BRUNATNY TLENEK ŻELAZA (ang. brown iron oxide; fr. oxyde de fer; nm. Eisenoxid;) Wyrabiany przemysłowo tlenek żelaza, otrzymywany drogą żarzenia marsów żółtych. Pigment w różnych odcieniach brązu, stosowany w zastępstwie pigmentów naturalnych - sieny lub umbry. Pigment trwały i wszechstronnie odporny. Dobry do wszystkich technik, można go stosować nawet na zewnętrznych ścianach budynków.

§         ASFALT (ang. bitumen; fr. bitume de Judee; nm. Asphaltbraun; ros. gornaja smoła) Minerał kopalny, smoła ziemna. Ciemno brunatna substancja barwiąca, wytrzymała chemicznie, dość odporna na światło i wilgoć.

§         MUMIA Zawiera smołę bitumiczną i ma takie same właściwości, jak asfalt.

§         SEPIA Półprzezroczysty, ciemnobrunatny płyn wydzielany przez różne głowonogi, zwłaszcza przez mątwy. Niezupełnie wytrzymały na światło. 

 
     
   

PIGMENTY CZERWONE

§         CZERWONY UGIER PALONY (ang. red earth; fr. ocre rouge; nm. Gebrante Ocker; ros. zżonaja krasnaja ochra) Pigment uzyskany przez prażenie naturalnych ugrów (glinokrzemianów zawierających tlenki żelaza). Żywa, ceglasta czerwień, wszechstronnie odporna, dobrze kryjąca.

§         PUCOLA Naturalny tuf wulkaniczny, wydobywany od starożytności w miejscowości Puzzola w Italii. Wyrabia się z niego pigment o barwie chłodnej, zgaszonej czerwieni, który jest szczególnie przydatny we fresku i do barwienia tynków. Doskonale wiąże się z zaprawą wapienną, nadając jej cechy wodoodporności. Bardzo trwały.

§         CZERWONE TLENKI ŻELAZOWE NATURALNE, CZERWIENIE MARSOWE (ang. red iron oxide; mars red; fr. rouge oxide; rouge de Mars; nm. Marsrot; ros. marsowaja krasnaja;) Pigmenty czerwone, składające się głównie z tlenków żelaza, które otrzymuje się przez prażenie żółtych tlenków żelazowych. Występują w różnych odcieniach, od żółto-pomarańczowych do fioletowo-brązowych. Pigmenty te są wszechstronnie odporne, bardzo wydajne i trwałe. Doskonałe do wszystkich technik, sprzedawane pod wieloma nazwami.

§         RÓŻ ANGIELSKI (ang. Englishred, light red; fr. rouge d'Angleterre; nm. Englsch rot; ros. Anglijskaja krasnaja;) Kiedyś nazywano tak pewien rodzaj ugru palonego, o odcieniu podobnym do różu indyjskiego, obecnie nazywa się tak wyprażany tlenek żelaza o ceglastym kolorze.

§         RÓŻ WENECKI (ang. venetian red; fr. rouge de Venice; nm, Venetianisrot; ros. wieniecjańskaja krasnaja;) tlenek żelaza z dużym dodatkiem siarczanu wapniowego tworzy pigment w kilku odcieniach chłodnej czerwieni.

§         RÓŻ INDYJSKI (ang. Indian red; fr. rouge de l'Inde; nm. Indischrot; ros. indijskaja krasnaja;) w przeszłości - naturalny tlenek żelaza barwiący glinokrzemiany pochodzenia indyjskiego. Ma intensywny czerwony kolor z fiołkowym odcieniem. Obecnie wyrabia się go sztucznie.

§         CAPUT MORTUUM (łac. - martwa głowa) Fioletowo-brunatno-czerwony tlenek żelazowy, dawniej uzyskiwany z naturalnej ziemi.

§         CZERWIENIE KADMOWE (ang. cadmium red; fr. cadmium rouge; nm. Kadmiumrot ros. krasnyj kadmij) Seleno siarczki kadmu, wyrabiane od 1910 roku. Występują w różnych odcieniach pięknej, intensywnej czerwieni od jasnych oranżowych do chłodnych ciemno purpurowych barw. Są trwałe, odporne na światło i kryjące. Niestety po zmieszaniu z pigmentami zawierającymi miedź lub ołów (błękit górski, zieleń górska, zieleń Veronese'a, biel ołowiowa, minia, żółcień neapolitańska) - czernieją. Różni producenci stosują odmienne technologie wytwarzania tych pigmentów, dlatego przed zastosowaniem ich w technice wapiennej należy przeprowadzić test.

§         CYNOBER (ang. vermilion; fr. vermillon; nm. Zinnober; ros. kinowar;) Siarczek rtęciowy. Znany od starożytności barwnik w kolorze sygnałowej czerwieni. Wytrzymały na wpływy atmosferyczne, ciemnieje z wiekiem pod wpływem światła słonecznego. Wchodzi w reakcje z bielą ołowiową i żółcieniami chromowymi.

§         MINIA, RÓŻ SATURNA (ang. red lead; fr. rouge de Saturne; nm. Mennige; ros. surik swincowij) Mieszanka tlenku z nadtlenkiem ołowiu. Piękny pigment zbliżony do oranżu. Kryjący, dobrze schnie z olejem, czernieje pod wpływem światła i siarkowodoru. Powleka się nią żelazne przedmioty, gdyż doskonale chroni przed korozją. W starożytności zwana minium secundarium, gdy cynobrowi naturalnemu przysługiwała nazwa minium primum. Stosowana niegdyś w miniatorstwie.

§         CZERWIEŃ CHROMOWA (ang. chrome red; fr. rouge de chrome; nm. Chromrot; ros. oranżewyj chrom) Zasadowy chromian ołowiu. Podobny w kolorze do jasnego cynobru, lepiej znosi światło od żółcieni chromowych, jest wrażliwy na siarkowodór w powietrzu i dlatego powinien być chroniony werniksem. Pigment trujący.

KRAPLAK, KARMIN, SMOCZA KREW to grupa laserunkowych czerwieni uzyskiwanych niegdyś z barwników organicznych. Obecnie zastępowane są przez farby alizarynowe, które dobrze naśladują ich odcień barwny a są trwalsze i łatwiejsze do uzyskania. Nie nadają się do fresku.

§         KRAPLAK (ang. madder lake; fr. laque de garance; nm. Krapplack; ros. krapp-lak) Dawniej otrzymywany z korzenia marzanny farbiarskiej. Od roku 1868 wytwarzany syntetycznie i nazywany czerwienią alizarynową w różnych odcieniach - od różowego szkarłatu do podbitego błękitem karmazynu. Farba przejrzysta i intensywna. Można mieszać swobodnie.

§         KARMIN (ang. crimson lake; fr. carmin; nm. Karminlack; ros. koszinilowyj łak) Znany od wieków w Indiach wyciąg z mszycy koszenili, potem sprowadzany do Europy z Meksyku, gdzie wytwarzano go z mszyc żerujących na kaktusach. Piękny intensywny barwnik purpurowy, płowiejący w świetle. Laserunkowy. Obecnie zastępowany przez alizarynowe laki barwne i inne związki syntetyczne.

§         SMOCZA KREW (ang. dragon's blood; fr. sang de dragon; nm. Drachenblutt; ros. drakonowaja krow) Wyciąg z żywicy palmy Calamus draco. Ma ciemną krwistą barwę, płowieje od światła, jest trujący i nie rozpuszcza się w terpentynie.

§         CZEWIEŃ PERMANENTNA  (ang. azopigment permanent red; fr. rouge-azoique; nm. Heliogenrot R; holend. Talensrood). Pigment pochodzenia organicznego, otrzymywany syntetycznie ze związków azowych. Ma barwę świetlistej czerwieni podobnej do cynobru. Półkryjący, odporny na światło, wytrzymały, odpowiedni do różnych technik.

§         CZERWIEŃ CHINAKRYDONOWA (ang. quinacridone red; acridone red; fr. rouge qinacridone; nm. Permanentrot E5B) Syntetyczny, organiczny lak barwny o pięknym szkarłatnym kolorze. Odporny na światło, półlaserunkowy. 

 
     
   

PIGMENTY ŻÓŁTE I POMARAŃCZOWE

§         ŻÓŁTE UGRY, OCHRY (ang. yellow ochre; fr. ocre jaune; nm. gelber Ocker; ros. żołtaja ochra) Ziemie naturalne, glinokrzemiany zabarwione wodorotlenkami żelaza. Stosowane od czasów prehistorycznych. Wśród różniących się składem i kolorem złoży najbardziej znane są francuskie, angielskie i bogate w odmiany - rosyjskie. Mają odcień brązowo żółty, występują w tonacji jasnej, średniej lub ciemnej. Niektóre odmiany są złociste lub oranżowe. Pigment trwały, kryjący, wszechstronnie odporny, odpowiedni do wszystkich technik. Pigment zwany ugrem złotym jest zazwyczaj mieszaniną ochry i żółcieni chromowej - dlatego nie jest tak samo trwały.

§         ŻÓŁCIEŃ MARSOWA (ang. yellow iron oxide, mars yellow; fr. jaune de Mars; nm. Marsgelb; ros. żołtyj mars) Żółty wodorotlenek żelazowy osadzony na substracie. Pigmenty z tej grupy mają podobną paletę kolorów co żółte ugry, ale są intensywniejsze. Nazywane niekiedy sztucznymi ugrami, Trwałe i ogólnie wartościowe.

§         ŻÓŁCIEŃ KADMOWA (ang. cadmium yellow; fr. jaune de cadmium; nm. Cadmiumgelb; ros żołtyj kadmij) Dawniej czysty siarczek kadmowy, obecnie produkowany z dodatkiem siarczanu baru dla większej stabilności. Ma żywą świetlistą barwę od jasnej cytrynowej do ciemnożółtej. Odporne na światło, kryjące. Nie można ich mieszać z pigmentami pochodzenia miedziowego takimi jak zieleń górska. Żółcienie kadmowe dobrze oczyszczone, nie zawierające wolnej siarki, mogą być mieszane z pigmentami zawierającymi ołów. Mieszanka żółtej kadmowej i bieli ołowiowej zwana jest żółtą brylantową.

§         ORANŻ KADMOWY (ang. cadmium orange; fr. jaune de cadmium orange; nm. Cadmium orange) Seleno siarczek kadmu. Pigment o jasnej pomarańczowej barwie, bardzo odporny na światło, kryjący, dobrze znosi wpływy atmosferyczne. Nie powinien być mieszany z pigmentami miedziowymi. Zalecany do technik ze spoiwem organicznym. W przypadku stosowania w technice wapiennej należy sprawdzić reakcję pigmentu na alkalia.

§         ŻÓŁCIEŃ CHROMOWA (ang. chrome yellow; fr. jaune de chrome; nm. Chromegelb, Königsgelb; ros. chromoswincowaja żołtaja) Chromian i siarczan ołowiu. Żółte w odmianach - jasne, cytrynowe, średnie i ciemne. Jasne płowieją, ciemne są trwalsze, ale też zmieniają kolor. Dobrze schnie, ale nie można jej mieszać z; ultramaryną, kadmami, zielenią Veronese'a, zielenią górską, błękitem górskim, cynobrem i litoponem. Z błękitem pruskim daje dobre zielenie.

§         ORANŻ CHROMOWY (ang. chrom orange; fr. jaune de chrome orange; nm. Chromorange; ros oranżewyj chrom) Zasadowy chromian ołowiu. Ma barwę mocno pomarańczową, prawie jasnoczerwoną. Trwalszy na świetle od żółcieni chromowych, ale wrażliwy na siarkowodór zawarty w powietrzu. Dlatego powinien być chroniony werniksem. Nie można go mieszać z niektórymi pigmentami. Jest trujący.

§         AUREOLINA, ŻÓŁCIEŃ KOBALTOWA (ang. cobalt yellow; fr. jaune de cobalt; nm. Aureolin; ros. żołtyj kobalt) Zasadowy azotan kobaltowo-potasowy. Efektowna złotożółta barwa, laserunkowy, dość odporny na światło, wrażliwy na kwasy i zasady. Nie mieszać z ultramaryną i czerwienią krapową, bo brązowieje. W oleju schnie bardzo szybko, nadaje się do delikatnych nadmalówek.

§         ŻÓŁCIEŃ TYTANOWA Mieszanina związków tytany, antymonu i niklu. Ma kolor jasnożółty, cytrynowy. Dobrze kryje, jest odporny na światło, dobry do różnych technik.

§         ŻÓŁCIEŃ NEAPOLITAŃSKA (ang. Naple's yellow; fr. jaune de Naples; nm. Neapelgelb; ros neapolitańskaja żołtaja) Antymonian ołowiu. Ma kolor jasnej, mlecznej żółcieni. Dobrze kryje, jest wydajny i odporny na światło. Częściowo reaguje na kwasy, zmienia się pod wpływem siarkowodoru. Na olej działa sykatywnie. Jest bardzo trujący. Bardzo popularny od XVI wieku, obecnie pod tą nazwą sprzedawane są zastępcze mieszanki, nie dorównujące jakością barwy oryginalnej farbie.

§         ŻÓŁCIEŃ BARYTOWA (ang. barium yellow; fr. jaune de barium, outremer jaune; nm. Barytgelb; ros. barytowaja żołtaja) Chromian baru. Pigment ten ma bladożółty kolor z zielonkawym odcieniem, jest laserunkowy i mało intensywny, odporny na światło. W wodzie nie rozpuszcza się, nadaje się do technik ze spoiwem organicznym. Często stosowany w mieszankach.

§         ŻÓŁCIEŃ CYNKOWA (ang. zink yellow, citron yellow; fr. jane de zink; nm. Zinkgelb; ros. żołtaja cinkowaja) Zasadowy chromian cynku, produkowany od 1809 roku. Ma barwę cytrynową, jest półlaserunkowy, pod wpływem światła lekko zielenieje. Zmieszany z farbami kadmowymi reaguje i ciemnieje. Stosowany do uzyskania zieleni w mieszaninach z błękitem pruskim albo zieleną szmaragdową, rzadko jest dobrej jakości.

§         ŻÓŁCIEŃ STRONTOWA (ang. strontium yellow; fr. jaune de strontium; nm. Strontiumgelb) Chromian strontu. Jest bladożółty, mało intensywny, słabo kryjący, trwały. Używany w mieszankach, celem uzyskania zieleni.

§         ŻÓŁCIEŃ INDYJSKA (ang. indian yelow, monghyr piuri; fr. jaune indien; nm. Indischgelb; ros. farblak, indijskaja żołtaja) Sól magnezowa kwasu euksantynowego. Organiczny barwnik, otrzymywany w Monghyr w Bengalu z moczu krów karmionych liśćmi mango. Pigment laserunkowy koloru złotożółtego, trwały, ale obecnie nie produkowany. Zastępczo wytwarza się lak organiczny, zwany żółcienią indantrenową, który jest wytrzymały na światło i wpływy atmosferyczne.

§         ŻÓŁCIEŃ AZOWA HANSA, ŻÓŁCIEŃ PIGMENTOWA G (ang. citron yellow; fr. jaune citron; nm. Helionengelb; holend. Talensgeel) Organiczny, syntetyczny barwnik, wszechstronnie odporny i trwały, wprowadzony od 1924 roku. Występuje w różnych odcieniach, od cytrynowego do pomarańczowego. Odpowiedni do wszystkich technik.

§         ARZIKA Wyciąg z rezedy. Barwnik o złotawym, niezbyt intensywnym odcieniu. Po pewnym czasie całkowicie płowieje, podobnie jak inne wyciągi roślinne.

§         ŻÓŁCIEŃ SZAFRANOWA Uzyskiwana ze znamion kwiatów szafranu Crocus sativus, do dziś używana jako imitacja pozłotki na foliach.

§         GUMIGUTA (ang. gambodge; fr. gomme goutte; nm. Gummi gutti; ros. gummigut) Żywica z cejlońskiego drzewa Garciana morella. Barwnik o bladym, ciemnozłocistym kolorze, niezbyt wytrzymały na światło, odporny na kwasy, trujący.

 
     
   

PIGMENTY ZIELONE

§         ZIEMIA ZIELONA (ang. green earth; fr. terre verte naturelle; nm. grüne Erde; ros. zielonaja ziemla) Krzemian glino - magnezowy, zawierający wodorotlenki żelaza. Występuje w naturalnych złożach w pobliżu Werony, na Cyprze i jeszcze gdzieś. Pigment ten jest trwały i wszechstronnie odporny. Stosowany w temperach do światłocieniowej podmalówki twarzy.

§         CHROMOKSYD, ZIELONY CHROMOTLENEK KRYJĄCY (ang. chromium oxide; fr. oxide de chrome; nm. Chromoxid grün; ros. zielonyj okis chroma) Tlenek chromu. Pigment o zgaszonej, ciemnozielonej barwie. Jest intensywny i dobrze kryje, odporny na światło i powietrze, można go swobodnie mieszać z innymi pigmentami..

§         ZIELEŃ SZMARAGDOWA, ZIELONY CHROMOTLENEK ŚWIETLISTY (ang. viridian; fr. vert émeradue; nm. Smaragdgrün; ros. izumrudnaja zieleń) Wodorotlenek chromu. Bardzo fajny pigment o odcieniu ciemnej, zimnej, intensywnej zieleni. Bardzo odporny na światło i wpływy atmosferyczne, półlaserunkowy, o średniej wydajności.

§         ZIELEŃ TRWAŁA Tak zwą się mieszanki zieleni szmaragdowej z żółtą cytrynową kadmową albo żółtą barytową.

§         ZIELONA ULTRAMARYNA (ang. ultramarine green; fr. outremer vert; nm. grünes Ultramarin; ros. zielonyj ultramarin) Związek krzemianu glino - sodowego z siarczkami sodu. Intensywny, ciemnozielony, laserunkowy pigment.

§         ZIELEŃ KOBALTOWA (ang. cobalt green; fr. vert de cobalte; nm. Kobaltgrün; ros. zielonyj kobalt) Mieszanina cynkanu kobaltu i tlenku cynku. Ma kolor niezbyt intensywnej, zgaszonej zieleni, kryjący, o zadowalających własnościach technicznych.

§         ZIELEŃ PAOLA VERONESE'A (ang. emerald green; fr. vert Veronese; nm. Schweinfurtergrün; ros. zielonaja Pol Wieroniez) Arsenooctan miedziowy o pięknej, jasnej i zimnej barwie. Wytwarzany od 1814 r. Pigment ten dobrze kryje, jest względnie odporny na światło, ale ma też wiele wad. Nieodporny na kwasy i ługi, czernieje od siarkowodoru, reaguje z wieloma pigmentami - bielą ołowiową, litoponem, ultramaryną, błękitem pruskim, kadmami, cynobrem oraz minią. Jest bardzo (bardzo) trujący. Powszechnie używany pod koniec ubiegłego stulecia, obecnie wycofany z produkcji, użycza swej interesująco brzmiącej nazwy zastępczym mieszankom. Podobnie jak niżej opisane śniedź miedziowa i zieleń górska ma znaczenie głównie historyczne.

§         ZIELEŃ GÓRSKA (ang. mountain green; fr. vert de montagne; nm. Berggrün, Malachitgrün; ros. gornaja zieleń) Zasadowy węglan miedzi. Pierwotnie wyrabiana z mielonego malachitu, potem sztucznie. Barwa szarawa i chłodna. Czernieje pod wpływem siarkowodoru, nietrwały w mieszankach z pigmentami ołowiowymi. Pigment trujący.

§         ŚNIEDŹ MIEDZIOWA, ZIELEŃ HISZPAŃSKA (ang. verdigris; fr. vert de Hongrie; nm. Grünspan; ros. jar-miedzianka) Zasadowy octan miedzi. Znany od wieków pigment o barwie jaskrawej zimnej zieleni, nietrwały chemicznie (łatwo czernieje pod wpływem siarkowodoru), wrażliwy na alkalia, reaguje z pigmentami zawierającymi siarkę i ołów (ultramaryna, kadmy, cynober, biel ołowiowa, żółcień neapolitańska, żółcienie chromowe). Używany w przeszłości do malowania kopuł cerkiewnych w Rosji. Bardzo silnie trujący, wycofywany z użycia.

§         ZIELEŃ CHROMOWA, ZIELONY CYNOBER (ang. vermillon green; fr. vert de chrome; nm. Chromogrün; ros. zielonyj kinowar) Mieszanka błękitu pruskiego z żółcienią chromową. Wbrew nazwie pigment nie ma nic wspólnego z cynobrem ani zielonym chromotlenkiem. Nieodporny na działanie ługów i siarkowodoru, łatwo zmienia jakość barwną na gorsze.

§         ZIELEŃ CYNKOWA, ZIELEŃ WIKTORIA Tak nazywa się mieszanka błękitu pruskiego z żółcienią cynkową, albo zieleni szmaragdowej z tąże żółcienią. Jasny, zielonożółty pigment nieodporny na alkalia.

§         ZIELEŃ HOOKERA Mieszanka błękitu pruskiego i gumiguty. Barwa świetlista i żółtawa, lub zimno zielona. Niezbyt trwała. Obecnie wyrabiana z trwalszych składników

§         ZIELEŃ SOCZYSTA (ang. sap-green, bladder green; fr. vert de vessie; nm. Saftgrün; ros. sokowaja zieleń) Produkowana z naturalnych soków roślinnych. Żółtozielone laki barwne uzyskiwano w owych dawnych czasach z różnych roślin - sasanki, ślazu, psianki, przywrotnika, soku czarnego bzu, i przechowywano w pęcherzach. Nazwę zieleni soczystej nosiła mieszanka laku wytworzonego z szakłaku, oraz indyga. Niestety wszystkie omawiane laki płowieją, i dlatego nie są dziś stosowane. Obecnie nazwę zieleni soczystej nosi mieszanina błękitu ftalocyjaninowego z żółtą kobaltową i dodatkiem sieny naturalnej.

§         ZIELEŃ FTALOCYJANINOWA (ang. phthalocyanin green; fr. vert de phtalocyanin; nm. permanent Phtalocyaningrün, Helionengrün) Ftalocyjanina miedziowa chlorowana. Nowoczesny pigment organiczny, syntetyczny, ma zimny, ostry, zielony kolor. Jest całkowicie odporny na światło, nie reaguje z innymi pigmentami.

 
     
   

PIGMENTY NIEBIESKIE I FIOLETOWE

§         ULTRAMARYNA BŁĘKITNA (ang. ultramarine blue, French blue; fr. outremer; nm. Ultramarin; ros. ultramarin) Kolor, o niezapomnianym, czystym, intensywnym odcieniu. Glinokrzemian sodowy zawierający związki siarki. W średniowieczu uzyskiwany z lapis lazuli - kosztownego minerału sprowadzanego z dalekich stron. Dlatego błękit ten nazwano zamorskim (wł. oltra marina). Od 1826 r. produkowany sztucznie w trzech odmianach kolorystycznych. Pigment otrzymywany przez wypalenie kaolonu i krzemionki z węglanem sodu, siarką i węglem drzewnym dobrze naśladuje dawną farbę. Ma dużą intensywność, dobrze kryje, jest odporny na światło słoneczne i ługi, nie reaguje z innymi pigmentami z wyjątkiem tych, które zawierają związki miedziowe. Jest wrażliwy na kwasy, ałun i wilgoć, co może pojawiać się tzw. chorobą utlramaryny - mętnieniem i bieleniem. Pigment odpowiedni do wszystkich technik - do fresku zaleca się specjalną odmianę produkowaną w Niemczech. Istnieje odmiana zielonkawa i fioletowa. Mieszania ultramaryny z bielą ołowiową to BŁĘKIT KRÓLEWSKI, niewątpliwie godny swojej nazwy.

§         BŁĘKIT KOBALTOWY, KOBALT (ang. cobalt blue; fr. bleu de cobalt; nm. Kobaltblau; ros. kobaltowaja sinaja) Glinian kobaltowy. Produkowany od 1802 roku. Wszechstronnie odporny, błękitny pigment o średniej sile krycia, nadaje się do laserunków.

§         BŁĘKIT PRUSKI, PARYSKI, BERLIŃSKI (ang. prussian blue; fr. bleu de Paris; nm. Prussian blau; ros. pariżiskaja siń) Składa się głównie z żelazocyjanku żelazowego. Znany od 1704 roku. Jest ciemnoniebieski, niezwykle intensywny, nieco zielonawy w odcieniu. Dobrze kryje, odporny na światło i kwasy, brunatnieje w środowisku zasadowym - z tej przyczyny nie nadaje się do technik wapiennych. Według niektórych specjalistów nieco reaguje z cynobrem i płowieje w silniej rozbielonych partiach, ale nie jest to pogląd powszechny.

§         CERULEUM, BŁĘKIT NIEBA (ang. cerulean blue; fr. bleu celestique; nm. Coelinblau, Himmelblau; ros. cjelin) Cynian kobaltowy z domieszką gipsu i kwasu krzemowego. Pigment o barwie bladobłękitnej z zielonkawym odcieniem, trwały, kryjący, wszechstronnie odporny, wartościowy we wszystkich technikach.

§         BŁĘKIT GÓRSKI (ang. azure blue; fr. bleu de montagne; nm. bergblau; ros. gołubiec, gornaja łazur) Zasadowy węglan miedziowy. Początkowo wyrabiany z azurytu, póżniej wytwarzany sztucznie. Piękny odcień błękitu, szczególnie dobrze prezentujący się w sztucznym świetle. Odporny na alkalia i światło słoneczne, czernieje pod wpływem siarkowodoru, nie można go mieszać z pigmentami ołowiowymi i kadmowymi. Trochę zielenieje pod wpływem oleju, jest trujący i wychodzi z użycia.

§         SMALTA (ang. smalt; fr. email bleu - już wiadomo, czemu linki są niebieskie; nm. blauer Audam; ros. kobaltowoje stiekło) Krzemian kobaltowo - potasowy (zmielone szkło kobaltowe). Pigment jest mało intensywny, słabo kryje i daje nikły efekt barwny. Jest odporny na światło, powietrze, kwasy i zasady. Stosowano go powszechnie do czasu wprowadzenia sztucznie produkowanej ultramaryny.

§         BŁĘKIT FTALOCYJANINOWY (ang. monastral blue, Winsorblue; fr. bleu permanent; nm. Heliogenblau, permanent blau B; holend. Rembrandt blue) Syntetyczny pigment organiczny, podobny do błękitu pruskiego w tonie i tylko nieco mniej intensywny, ftalocyjanina miedziowa. Odporny na światło.

§         INDYGO (ang. indigo; fr. indigo; nm. Indigoblau; ros. indigo) Znany od bardzo dawna barwnik wyrabiany z uprawianej w Indiach rośliny Indigofera tinctoria. Jest nietrwały, płowieje na słońcu, zmienia się w spoiwach organicznych (olej, klej), nie toleruje łączenia z ugrami, bielą ołowiową i bielą cynową. W obecnych czasach produkowany syntetycznie.

§         FIOLETOWA ULTRAMARYNA (ang. ultramarine violet; fr.outremer foncé) Wyrabiana przez zgrzanie ultramaryny błękitnej i chlorku amonowego. Ma kolor ciemnego, chłodnego fioletu. Pigment laserunkowy, bardzo odporny na światło, trwały, ma właściwości podobne do ultramaryny błękitnej. Odporny na alkalia, przydatny we wszystkich technikach, szczególnie ściennych.

§         FIOLET KOBALTOWY CIEMNY (ang. cobalt violet; fr. violet de cobalt; nm. Kobaltviolet) Fosforan lub arsenian (wtej wersji trujący) kobaltu. Ciepły, ciemnofioltowy, półkryjący, mało intensywny. Trwały i odporny na światło. FIOLET KOBALTOWY RÓŻOWY to amonowy fosforan kobaltu, różowawy, odporny na światło, półlaserunkowy. Natomiast FIOLET KOBALTOWY JASNY został wycofany z produkcji jako trujący i nietrwały - wyrabiano go z podtlenku kobaltu i kwasu arsenowego.

§         FIOLET MANGANOWY (ang. manganese violet; fr. violet de mangan) Jego głównym składnikiem jest fosforan manganu. Pigment intensywnie fioletowy, kryjący, odporny na światło, dobrze schnący w oleju. Nie nadaje się tylko do technik wapiennych z powodu braku odporności na alkalia.

§         FIOLET CHINAKRYDONOWY (ang.quinacridone violet; fr. violetde quinacridone) Organiczny lak barwny, syntetyczny. Ma barwę fijołkowo - różową, odporny na światło, półlaserunkowy. 


 
     
     
    na podstawie: Krystyna Zwolińska, Mała technologia malarstwa, CENTRALNY OŚRODEK METODYKI UPOWSZECHNIANIA KULTURY, Warszawa 1989  
powrót do menu        

Ó Jacek Wróbel